Obowiązek składania oświadczeń majątkowych został nałożony:
w samorządzie gminnym na radnych, wójta (burmistrza, prezydenta miasta), zastępcę wójta (burmistrza, prezydenta miasta), sekretarza gminy, skarbnika gminy, kierownika jednostki organizacyjnej gminy, osobę zarządzającą i członka organu zarządzającego gminną osobą prawną oraz osoby wydające decyzje administracyjne w imieniu wójta (burmistrza, prezydenta miasta),
w samorządzie powiatowym na radnych, członków zarządu powiatu, sekretarza powiatu, skarbnika powiatu, osobę zarządzającą i członka organu zarządzającego powiatową osobą prawną oraz osoby wydające decyzje administracyjne w imieniu starosty,
w samorządzie województwa na radnych, członków zarządu województwa, skarbnika województwa, osobę zarządzającą i członka organu zarządzającego wojewódzką osobą prawną oraz osoby wydające decyzje administracyjne w imieniu marszałka województwa.
Komunalne osoby prawne
O ile pozycja prawna większości spośród wymienionych podmiotów objętych ustawowym obowiązkiem składania oświadczeń majątkowych nie budzi wątpliwości, o tyle nie do końca jasne jest, kogo należy objąć zakresem pojęcia „osoba zarządzająca i członek organu zarządzającego" gminną, powiatową czy wojewódzką osobą prawną. Na wstępie konieczne jest zasygnalizowanie, że przedstawiciele doktryny w sposób zróżnicowany definiują pojęcie samorządowej osoby prawnej. Wykształciły się tu co najmniej trzy odmienne stanowiska. Według pierwszego z nich, pojęciem gminnej, powiatowej czy wojewódzkiej osoby prawnej objąć można wyłącznie te podmioty, w których jednostka samorządu terytorialnego posiada 100 proc. udziałów (akcji). Sytuacja, w której gminie, powiatowi czy samorządowemu województwu nie przysługuje całość praw własności w odniesieniu do konkretnej osoby prawnej, powoduje, iż nie jest to samorządowa osoba prawa. Stanowisko takie prezentują m.in. K. Bandarzewski („Komentarz do ustawy o samorządzie gminnym" LexisNexis, Warszawa 2007, ss. 422-423, „Komentarz do ustawy o samorządzie powiatowym", LexisNexis 2005, s. 312), A. Deloff-Białek i G. Wyszogrodzki („Powierzenie zadania o udzielenie zamówienia publicznego w kontekście relacji między jednostką samorządu terytorialnego a spółką komunalną" w: Finanse komunalne, 4/2007, s. 50-51), A. Modras („Status spółki komunalnej w świetle przepisów prawa administracyjnego" w: Samorząd Terytorialny 2004/7-8, s. 61), C. Bansiński, M. Kulesza i D. Szafrański („Ustawa o gospodarce komunalnej. Komentarz i przepisy towarzyszące", Warszawa 1997, s. 52 i n.) i inni. Pogląd taki został również zaprezentowany w orzecznictwie sądowym (III CZP 6/95, OSN 1995, nr 5, poz. 72, III CZP 140/91, OSN C 1992, nr 6, poz. 109, I SA 1925/92, ONSA 1994, nr 4, poz. 149 i inne). Zgodnie z drugim stanowiskiem, dla uznania określonego podmiotu za samorządową osobę prawną wystarczy posiadane w nim przez jednostkę samorządu terytorialnego lub inny podmiot komunalny większości udziałów (akcji). Pogląd taki prezentuje m.in. J. Jagoda (w: „Ustawa o samorządzie powiatowym. Komentarz" (red.) B. Dolnicki, 2 wydanie, Wolters Kluwer 2007, ss. 68-69), A. Szewc (w: „Samorząd gminny. Komentarz"., A. Szewc, G. Jyż, Z. Pławecki, Dom Wydawniczy ABC 2005, II wydanie, s. 100), T. Rabska („Zakaz prowadzenia działalności gospodarczej" w: Wspólnota, 1993, nr 21). Trzecie stanowisko opiera się na założeniu, że kryterium uznania określonego podmiotu za komunalną osobę prawną musi stanowić zapewnienie gminie, powiatowi czy województwu realnych możliwości podejmowania decyzji w najważniejszych kwestiach dotyczących tego podmiotu. W przypadku spółki z ograniczoną odpowiedzialnością udział jednostki samorządu terytorialnego w kapitale zakładowym powinien wynosić co najmniej dwie trzecie, zaś w spółce akcyjnej udział w kapitale akcyjnym - nie mniej niż trzy czwarte. Pogląd taki prezentuje S. Dudzik („Działalność gospodarcza samorządu terytorialnego. Problematyka prawna", Zakamycze 1998, s. 125).
Osoby zarządzające
Przenosząc powyższe na grunt przepisów antykorupcyjnych, nakładających obowiązek składania oświadczeń majątkowych na osoby zarządzające i członków organu zarządzającego samorządową osobą prawną, wydaje się, że właściwe jest uznanie drugiego z przedstawionych poglądów jako zasługującego na aprobatę. Zawężenie stosowania przepisów antykorupcyjnych, w tym obowiązku składania oświadczeń majątkowych, tylko do osób prawnych, w których mienie w całości jest komunalnym, byłoby w praktyce bardzo proste do obejścia. Zbycie chociażby jednego udziału (akcji) np. na rzecz podmiotu komercyjnego oznaczałoby utratę statusu gminnej osoby prawnej. Poza tym, uznanie za „gminne" i odpowiednio „powiatowe" oraz „wojewódzkie" tylko osób prawnych ze 100-proc. majątkiem gminy czy gmin albo powiatów czy województw (wynikające z udziałów, akcji lub wkładów w kapitałowych spółkach handlowych lub spółdzielniach) doprowadziłoby do zdecydowanego zawężenia kręgu podmiotów, do których stosuje się ograniczenia z uwagi na wykorzystywanie mienia jednostki samorządu terytorialnego i osiąganie z tego tytułu korzyści. Za słusznością takiej interpretacji zdają się przemawiać także inne przepisy prawa powszechnie obowiązującego, w tym przykładowo ustawy z 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów (tekst jedn. DzU 2007 nr 63, poz. 425 ze zm.). Zgodnie z art. 4 pkt 40 tej ustawy obowiązek złożenia tzw. oświadczenia lustracyjnego został expressis verbis nałożony na członka zarządu oraz członka rady nadzorczej w spółce handlowej z udziałem jednostki samorządu terytorialnego, w której udział jednostki samorządu terytorialnego przekracza 50 proc. kapitału zakładowego lub 50 proc. liczby akcji. Wydaje się zatem, że zasadę co najmniej 50-proc. udziału jednostki samorządu terytorialnego w majątku spółki prawa handlowego należy analogicznie zastosować w odniesieniu do pozostałych kwestii dotyczących samorządowych osób prawnych, w tym przepisów antykorupcyjnych. Pod pojęciem osoby zarządzającej i członka organu zarządzającego gminną, powiatową czy wojewódzką osobą prawną rozumie się osoby, które jednoosobowo lub w ramach organów kolegialnych kierują bieżącą działalnością podmiotów, którym przepisy prawa przyznają osobowość prawną. Z grona tego są zatem wyłączone osoby pełniące funkcje np. w komisjach rewizyjnych czy innych organach kontrolnych samorządowych osób prawnych. Z punktu widzenia obowiązku składania oświadczenia majątkowego obojętna jest podstawa prawna bycia osobą zarządzającą i członkiem organu zarządzającego samorządową osobą prawną. Funkcje te mogą być pełnione przez konkretne osoby zarówno na podstawie stosunku pracy, umowy cywilnoprawnej, kontraktu menedżerskiego czy innej umowy.
Osoby wydające decyzje administracyjne
Wątpliwości interpretacyjne mogą wywoływać także te przepisy ustaw samorządowych, które nakładają obowiązek składania oświadczeń majątkowych na osoby wydające decyzje administracyjne w imieniu wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty powiatu oraz marszałka województwa. Obowiązek ten, zgodnie z dosłownym brzmieniem przepisów ustaw samorządowych (tj. art. 24h ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym, art. 25c ust. 1 ustawy o samorządzie powiatowym oraz art. 27c ust. 1 ustawy o samorządzie województwa), powstaje dopiero z chwilą wydania pierwszej decyzji administracyjnej, a nie z chwilą uzyskania upoważnienia do jej wydania. Świadczą o tym użyte w powołanych przepisach zwroty „osoba wydająca decyzje". W praktyce jednak samo upoważnienie do wydawania decyzji administracyjnych jest traktowane jako okoliczność zobowiązująca do złożenia oświadczenia majątkowego przez osobę upoważnioną. Upoważnienie uznaje się za doręczone osobie z chwilą, gdy doszło do niej w taki sposób, że mogła się zapoznać z jego treścią. Czas trwania upoważnienia jest obojętny z punktu widzenia obowiązku złożenia oświadczenia majątkowego. Analizując przedmiotową kwestię na gruncie przepisów ustawy o samorządzie gminnym, podkreślić należy, że obowiązkiem składania oświadczeń majątkowych zostały objęte tylko te osoby wydające decyzje administracyjne, które czynią to z upoważnienia i w imieniu wójta (burmistrza, prezydenta miasta). Oświadczeń majątkowych nie składają zatem osoby upoważnione przez radę gminy do załatwiania spraw z zakresu administracji publicznej na podstawie art. 39 ust. 4 ustawy o samorządzie gminnym.
