Pośród wielu śladów przeszłości ważnych dla kulturowej tożsamości cmentarze zajmują miejsce szczególne. Przedmiotem ochrony są w przypadku cmentarzy zarówno jego wartości niematerialne jak i widzialne elementy jego naziemnej struktury – nagrobki, zieleń cmentarna i układ przestrzenny. Na terenie województwa pomorskiego znajduje się ponad 100 cmentarzy objętych ścisłą ochroną konserwatorską. Wśród nich prawie połowę stanowią cmentarze przykościelne. Wiele posiada średniowieczny rodowód.

 

Od XVI w. rozpoczął się powolny proces wyprowadzania nekropolii poza osady i mury miejskie, jednak dopiero w końcu XVIII w. przybrał on na sile. W 1773 r. na terenie zaboru pruskiego zaczął obowiązywać dekret króla Fryderyka II o zakładaniu cmentarzy poza miastem. W tej grupie znajdują się cmentarze wyznaniowe, wojenne, epidemiczne, a także cmentarze związane z określoną grupą zawodową czy tzw. cmentarze rodowe lokalizowane na terenie zespołów rezydencjonalnych. Wśród cmentarzy wyznaniowych najliczniejszą grupę stanowią rzymskokatolickie i ewangelickie.

 

Przemiany społeczno-polityczne, jakie zaszły po II wojnie światowej bardzo często doprowadziły do przejęcia dawnych cmentarzy ewangelickich przez katolików. Jednak w wielu wypadkach cmentarze zlikwidowano zamieniając na parki i skwery, takie przypadki znane są ze wszystkich miast Pomorza. Nierozwiązanym problemem jest nadal skuteczna ochrona cmentarzy, które zostały pozbawione naturalnego oparcia w swoich społecznościach wyznaniowych, takich jak gminy ewangelickie, menonickie czy żydowskie.

 

---

Nekropolie mennonickie

Cmentarze w Stogach, Szaleńcu, Różewie czy w Stawcu, to często jeden z niewielu już śladów po żyjącej na Żuławach społeczności holenderskiej przybyłej na te tereny w połowie XVI w. Mennonici nie stworzyli odrębnego typu nagrobka – najczęściej spotykane są wysokie stele zdobione skromnym reliefem i epitafijną inskrypcją, jak również obeliski, nagrobki z motywem ściętego pnia drzewa i otwarte tumby – cechuje je prostota i skromność. W zdobnictwie stosowane były motywy ikonograficzne zaczerpnięte ze sztuki chrześcijańskiej, takie jak krzyż, kotwica, serce, Oko Opatrzności, motyl (jako symbol zmartwychwstania). Na nagrobkach w Szaleńcu (jako lokalna osobliwość) podawana jest dokładna liczba przeżytych lat, miesięcy i dni.

Cmentarze żydowskie

Bardzo charakterystyczną grupę cmentarzy stanowią nekropolie żydowskie. Dla tej społeczności, w oparciu o prawo talmudyczne, cmentarz stanowił zawsze miejsce nienaruszalne aż do dnia Sądu Ostatecznego. Charakterystycznym typem nagrobka żydowskiego, jaki upowszechnił się od średniowiecza jest macewa – pionowa płyta nagrobna z hebrajską inskrypcją i symbolicznym przedstawieniem nawiązującym bezpośrednio do osoby zmarłego (świecznik dla kobiety, ręce w geście modlitwy dla kapłana, lew dla przedstawicieli pokolenia Judy). Od końca XIX w. zaczęły pojawiać się na cmentarzach żydowskich także grobowce nawiązujące swą architekturą do stylów historycznych; nowością stały się inskrypcje w języku niemieckim jakie zobaczyć można na cmentarzu w Sopocie, Gdańsku, Dzierzgoniu-Tywięzach, Starogardzie i Bączku.

Cmentarze wojenne, rodowe i zawodowe

Spośród cmentarzy wojennych reprezentowanych w rejestrze zabytków dość skromnie, na uwagę zasługuje cmentarz jeniecki, a zarazem choleryczny w Tczewie-Suchostrzygach, założony w 1866 r., i cmentarz jeniecki z I wojny światowej w Czarnem (powiat człuchowski). Osobne cmentarze rodowe zaczęto tworzyć na przełomie XVIII i XIX w. Obiekty tego typu lokalizowano w sąsiedztwie dworu lub pałacu na terenie założenia parkowego (cmentarz w Jeziornie, gmina Dzierzgoń). Cmentarze zawodowe tzn. przynależne do jednej grupy zawodowej, należą do rzadkości. W województwie pomorskim doskonałym ich przykładem jest cmentarz leśników założony w XIX w. w lesie nad jeziorem Pyszno (gmina Bytów).